Azərbaycan.-2016.-29 mart.-¹64.-S.6.;30 mart.-¹65.-S.5.
Cənubi Azərbaycanda erməni terroru
1917-1918-ci illərdə Urmiya bölgəsində 130 mindən artıq azərbaycanlı soyqırıma məruz qalıb
Güntəkin NƏCƏFLİ,
tarix üzrə fəlsəfə doktoru, Dövlət mükafatı laureatı
1917-1918-ci illərdə Cənubi Azərbaycanın qərb bölgəsində, əsasən Urmiya, Səlmas, Xoy və digər ətraf ərazilərdə Azərbaycan türklərinə qarşı böyük dövlətlərin təşkil etdikləri, başda ermənilər olmaqla xristian ordusunun həyata keçirdiyi soyqırımı cinayətini özündə əks etdirən xeyli farsdilli mənbə və ədəbiyyat mövcuddur. Lakin Türkiyə Cümhuriyyəti “Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Arşivi”ndən (bundan sonra - ATASE) əldə edilmiş sənədlər ilk dəfədir ki, elmi dövriyyəyə daxil edilir.
1917-ci ilin sonu, 1918-ci ilin əvvəllərində Urmiya bölgəsində həyata keçirilən erməni və aysorların qanlı cinayətlərini Osmanlı dövləti yaxından izləmiş və bu hadisələrin qarşısını almaq üçün görüləcək bütün tədbirləri VI ordu komandanı Xəlil paşaya həvalə etmişdir.
1916-cı ildə Osmanlı dövlətinin Hakkari bölgəsində yaşayan assuriyalılar (aysorlar) Rusiyanın dəstəyinə arxalanaraq öz dövlətinə qarşı qiyam qaldırdılar. Lakin onlar Osmanlı qüvvələrinin qarşısında uzun müddət davam gətirə bilmədilər. Rusiyanın köməyi on minlərlə aysor (yerli əhali onları “cilov” adlandırırdı) öz ailələri ilə birgə Cənubi Azərbaycanın Urmiya və Səlmas bölgəsinə köçürüldü. Çağırılmamış nankorların gəlməsi, üstəlik bu hadisənin Birinci Dünya müharibəsi şəraitində baş verməsi yerli əhali üçün ağır bir yük idi. Lakin buna baxmayaraq Cənubi Azərbaycan əhalisi onların yaşaması üçün münasib şərait yaradıb çörək və ocaqlarını onlarla böldü. Lakin cilovlar bu duz-çörəyin qarşılığını ölüm, qan və güllə ilə ödədilər (Bax: Dilməqani T. Güney Azərbaycan Birinci Dünya müharibəsi illərində. AMEA Z.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutu, Bakı, 2011).
Brest-Litovsk müqaviləsindən sonra rus qoşunlarının İrandan geri çəkilməsi Rusiya işğalı altında olan Cənubi Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində rus, ingilis, erməni və aysor təhlükəsini daha da artırdı. Rus qoşunlarının Cənubi Azərbaycandan təxliyə edilməsi ilə eyni zamanda müttəfiq dövlətlər (İngiltərə, Fransa və ABŞ) erməni, aysor və Cənubi Azərbaycanda qalan rus qüvvələrindən ibarət xristian ordusu yaradaraq azərbaycanlılara qarşı xaç yürüşü həyata keçirdilər.
Rus qoşunlarının İrandan geri çəkilməsindən sonra ingilis hərbi hissələri Zəncan və Miyanəni işğal etdilər. Xoy və Urmiyada ingilis zabitlərinin komandanlığı altında polis və qoşun dəstələri yerləşdirildi. Müttəfiqlər azərbaycanlılara və osmanlılara qarşı erməniləri və aysorları silahlandıraraq onlardan 6 batalyon (4 batalyon aysor və 2 batalyon erməni) 4 batareya, 300 nəfərlik süvari dəstə və rus, ingilis, fransız zabitlərinin komandanlığı altında bir pulemyot rotası təşkil etdilər.
ATASE arxivindən əldə olunan sənədlər içərisində Cənubi Azərbaycan bölgəsində baş verən soyqırımıların iri dövlətlərin dəstəyi ilə həyata keçirildiyini təsdiq edən məlumatlar öz əksini tapmışdır. Həmin dövrdə 6-cı firqə komandanlığına göndərilən bir teleqramda: “Urmiya və Səlmas ətrafına bir rus polkovnikinin komandanlığı altında 1-i erməni, 3-ü aysorlardan ibarət olan 4 piyada taburunun, ayrıca olaraq 5 minədək silahlı erməni və aysor birləşməsinin, 12 dağ batareyası və çox sayda odlu silahın olması” haqqında məlumat verilmişdir (ATASE, K. 1/16, D.8, F. 105).
Ermənilər məkrli niyyətlərinə çatmaq üçün xristian təəssübkeşliyi ilə Cənubi Azərbaycan ərazisində yerləşdirilən aysorlardan istifadə edirdilər. Hətta, Anadolu bölgəsindən geri çəkilən rus qoşunlarının tərkibində olan ermənilər də Urmiya bölgəsinə gələrək buradakı erməni və aysorlarla birləşmişdilər. Onlar rus ordusuna məxsus silahları ələ keçirərək Urmiya, Səlmas, Xoy və Cənubi Azərbaycanın digər bölgələrində yerli əhaliyə hücum edərək onları məhv etməyə başladılar (ATASE, K. 1/16, D.8, F. 105).
1918-ci ilin fevral-mart aylarında erməni-aysor birləşmələrindən təşkil olunmuş xristian ordusu Savuçbulaq bölgəsində geri çəkilən rus qoşunlarının silahlarını ələ keçirdilər. Silahlanmış dəstələr əsasən Urmiya və Dilman bölgəsində toplanmağa başladılar. ATASE arxivindən əldə olunan sənədlər içərisində hətta ingilislərin Alaçatı ətrafında gizli yollarla qatır aldıqları və 5000-ə qədər erməni mühacirini Dilman ətrafındakı kəndlərə yerləşdirməsi haqqında da məlumat verilir. Rusiya və Amerika Birləşmiş Ştatları kimi iri dövlətlərin himayəsinə arxalanan erməni-aysor hərbi birləşmələri Urmiya şəhəri ətrafında hərbi mövqe tutaraq, yerli əhalini soyub-talayır, gündüz barışığa vəd versələr də, gecələr şəhərin ayrı-ayrı məhəllələrini yandırıb, viran qoyurdular.
Hətta Van bölgəsindən, Osmanlı hərbi hissələrinin önündən geri çəkilən erməni və aysorlar da Urmiya gölü ətrafında birləşərək yerli türk-müsəlman əhaliyə və Osmanlı qüvvələrinə qarşı vuruşmaq üçün hazırlığa başlamışdılar. Bunun qarşısını almaq məqsədilə Osmanlı qüvvələri həm Van bölgəsindən Urmiyaya doğru, həm də Ərbil və Rəvandiz bölgəsindən Cənubi Azərbaycan və Cənubi Qafqaza doğru hərəkət edirdi.
Erməni və aysorların Urmiya bölgəsində Azərbaycan türklərini qətlə yetirməsi Osmanlı dövlətinin VI və III ordusuna məxsus hərbi hissələrinin Urmiyaya doğru qərb istiqamətindən hərəkətə başlamasına səbəb oldu. Osmanlı Dövləti Urmiya bölgəsində günbəgün artan erməni və aysorların qanlı fəaliyyətlərini yaxından izləmiş və bu hadisələrin qarşısını almaq üçün həyata keçiriləcək bütün tədbirləri əsasən VI ordu komandanı Xəlil paşaya həvalə etmişdi.
Xəlil paşanın 22 yanvar 1918-ci il tarixində Mosuldan Rəvandiz qrupu komandanlığına göndərdiyi teleqramında (ATASE, K. 3632, D.136, F. 003.) müxtəlif təhlükəsizlik mənbələrindən alınan məlumata görə Sakkız və Sovuçbulağın rus qoşunlarından təxliyə edilməsi və Urmiyanın da təxliyə olunacağı məlum olur. Bundan əlavə, sənəddə “Urmiya bölgəsinə təhlükəsizlik qüvvələrinin təyin edilməsi və göndərilməsi, erməni və aysor qüvvələrinin hazırkı vəziyyəti haqqında alınan xəbərlərə ciddi əhəmiyyət verilməsi” tələb olunurdu. Xəlil paşanın yenə də 22 yanvar 1918-ci il tarixində ikinci ordu komandanlığına göndərdiyi digər şifrəli teleqramda Sakkız və Savuçbulağın rus qoşunları tərəfindən boşaldılmasına dair xəbərlər, bölgədəki erməni və aysorların fəaliyyətinə dair məlumatlar vermişdir. Sənəddə qeyd olunur ki, “15 dekabr 1917-ci il tarixində İttifaq dövlətləri ilə Rusiya arasında imzalanan sülhün maddəsinə uyğun olaraq ərzaq tədarük edən Şəmdinan ətrafında yerləşən kəndlərimiz ruslar tərəfindən xoş rəftar görsə də, erməni və aysorlar tərəfindən məhv edilmişdir. Canlarını qurtara bilənlərin ifadələrinə görə Urmiyanın cənub tərəfində iki minə qədər erməni və aysor qüvvələri vardır”.
Xəlil paşanın Osmanlı Baş komandanlığına göndərdiyi 5 fevral 1918-ci il tarixli şifrələnmiş teleqramında rus ordusu tərəfindən Urmiyanın təxliyə edilməsindən sonra alınan xəbərlərə uyğun olaraq görüləcək tədbirlər haqqında məlumat verilmişdir.
Xəlil paşa 13 fevral 1918-ci il tarixində Rəvandiz qrupu komandanlığına göndərdiyi altı maddəlik teleqramında rusların Üşnü, Pavə, Sovuçbulaq bölgələrini boşaltması və Urmiya bölgəsində ermənilərin təşkilatlanmasına dair yeni məlumatların alındığını bildirərək yazırdı: “ingilislərin təşəbbüsü ilə təşkilatlanmış ermənilərin fəaliyyəti, İranın Osmanlı sərhədinə yaxın bölgələrindəki vəziyyət və ərzaq tədarükü haqqında doğru-düzgün məlumat almaq üçün Rəvandiz qrupu Pavə, Üşnü, Mərgəvər istiqamətlərinə güclü kəşfiyyatçılardan ibarət zabitlər dəstəsi səfərbər edilməlidir” əmrini vermişdir. Bundan əlavə, sənəddə bu kəşfiyyat dəstəsi öz səfərləri zamanı ruslarla qarşılaşarsa onların ağ bayraq qaldıraraq ümumi vəziyyətə nəzarət etmək məqsədilə göndərildiklərini söyləməli, geri dönən zaman erməni dəstələrinin tələ qurma ehtimalını da nəzərə almalıdırlar. Miyandoab, Urmiya xəttinə qədər ayrıca kəşfiyyatçılar dəstəsi göndərilərək onlardan erməni təşkilatları, ordu hissələri haqqında dolğun məlumat əldə edilməsi istənilmişdir.
Rus qoşunlarının İranı təxliyə etməsi uzun zaman həm Osmanlı, həm də İran torpaqlarında müstəqil dövlət qurmaq məqsədi güdən erməni və aysorların xəyallarının boşa çıxmasına səbəb oldu. 1918-ci ilin əvvəlindən başlayaraq erməni və aysor silahlı birləşmələrinin Cənubi Azərbaycanda türk-müsəlman əhaliyə qarşı görünməmiş vəhşiliklə həyata keçirdikləri qətliamlar intensivləşdi. İlk kütləvi qətliamlar 1918-ci il fevralın əvvəllərində Urmiya şəhərində birləşmiş xristian ordusu tərəfindən azərbaycanlıların məhv edilməsi ilə başlandı. 22 fevral cümə günü Urmiya əhalisinin 3 günlük fasiləsiz qırğını başlandı. Qırğının 1-ci günü Urmiya şəhərinin Əsgərxan məhəlləsi məhv edildi.
Qırğının 2-ci günü gecə yarısı Çalbaş və Dikəli məhəllələrində top səsləri eşidildi, ...günahsız insanların çığırtısı qulaq batırırdı. Şəhərin mərkəzindəki Hacı Müstəşarın karvansarasına toplanan qatillər küçədən keçən hər kəsi öldürdülər.
Erməni və aysor silahlı birləşmələrinin bu soyqırımıları həyata keçirən zaman toplardan istifadə etmələri daha çox insanın məhvinə səbəb oldu. ABŞ-ın Urmiyadakı konsulu Şedin hiyləsi ilə tərk-silah olunmuş və heç bir yerdən kömək görməyən azərbaycanlılar ailələrini başqa yerə köçürüb, döyüşə atılmaq qərarına gəldilər. Soyqırımının baş verdiyi dövrdə yaşayan Seyid Əhməd Kəsrəvinin yazdığına görə, şəhəri top atəşinə tutan ermənilər əhali arasında vahimədən istifadə edərək, şəhərə daxil olub dinc əhaliyə divan tutur, evləri yandırır, kütləvi qətl-qarət törədirlər. Həmin dəhşətli hadisələr zamanı yüzlərlə günahsız azərbaycanlı vəhşicəsinə qətliam edilmişdir. Ə.Kəsrəvi həmin hadisələrdə 130 mindən artıq insanın erməni və aysorlardan ibarət xristian qoşunu tərəfindən qətlə yetirildiyini yazır (Seyid Əhməd Kəsrəvi. “Tarix-e 18 sale Azərbaycan”. Tehran, 1350, s.919).
Xəlil paşanın Mosuldan VI firqə komandanlığına 12 mart 1918-ci il tarixində göndərdiyi teleqramda Urmiya bölgəsində ermənilərin vəhşilikləri haqqında “....ermənilərin əhalini soyub-talayan, təhdid edən müxtəlif dəstələrinin birləşməsi ehtimalı vardır” şəklində qiymət verərək, görüləcək tədbirlə bağlı “Buna isə bizim süvarilərdən istifadə edərək Üşnünü ələ keçirib əhalini himayə etməklə mane ola bilərik” demişdir. Teleqramdan məlum olur ki, Üşnü bölgəsində ermənilər və aysorlar yerli türk-müsəlman əhalinin evlərini yandırmış və onları qətlə yetirmişlər.
VI ordu komandanı Xəlil paşanın III ordu komandanlığına 26 mart 1918-ci il tarixində göndərilən bir teleqramı da diqqəti cəlb edir. Teleqramdan bəlli olur ki, Osmanlı dövləti, Urmiya gölü ətrafında ermənilərin fəaliyyətlərinin qarşısını almaq üçün Cənubi Azərbaycandakı müsəlman əhalidən toplanacaq qüvvələrlə VI və III orduların birlikdə həyata keçirəcəkləri Qars-İrəvan istiqamətində yürüş başlamağı planlaşdırmışdır. Həmçinin İran vəliəhdinin başçılığı ilə Təbrizdən hərəkət edən hərbi hissə ilə ermənilər arasında Xoyda baş verən vuruşmada ermənilər məğlub olaraq qaçmışdılar. Bu, bir daha yerli əhalinin erməni cəlladlarına qarşı mübarizə aparmasını sübut edir.
Urmiyadakı vəziyyətə dair VI firqə komandanı Xeyri paşadan VI ordu komandanlığına gələn 27 mart 1918-ci il tarixli, iki ay öncə Rəvandizdən Urmiyaya göndərilən və yeni qayıdan iki kəşfiyyatçının ifadələrinə əsaslanan teleqrama görə, “Urmiyada əksər əhalinin əlindəki silahlar ermənilər tərəfindən toplanmış və bəziləri silahlarını gizlədərək torpağa başdırmışdır. Urmiyanın quzeyində - Üşnü, Pəyan, Şərəfxanada ruslar tərəfindən buraxılmış külli miqdarda odlu silah və hərbi sursat vardır. Urmiyada Marşimonun (aysor dəstəsinin başçısı) komandasında olan 1.000 erməni bölgəyə hücuma keçmiş, amma İran valisinin 1500 süvaridən ibarət birləşmiş ordusunun qarşısında məğlub olaraq Dilman istiqamətinə çəkilmişdir. Lakin hələ də Urmiyada və Dilmanda fransız və ruslardan əldə edilən toplar və digər odlu silahlarla silahlanmış 2 minə qədər erməni dəstəsi mövcuddur”.
Xəlil paşanın III ordu və bu orduya bağlı IV nizami ordu komandanlığına 1918-ci il 13 aprel tarixində göndərdiyi teleqramda Urmiyadakı ingilis və fransız zabitləri komandanlığı altında 4 topa, xeyli odlu silaha malik olan 3-4 min erməninin olduğu, Urmiyanın 20-30 km. güneyində yerləşən Rəşaxan, Xəzmlər, Maşan, Salvatıda da ermənilərin xüsusi partizan dəstələrinin olduğu haqqında məlumat verilir.
Böyük dövlətlərin himayə etdiyi erməni-aysor birləşmələri tərəfindən dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı həyata keçirilən misli görünməmiş soyqırımılar Urmiyanın kəndlərində davam edirdi. Çəhirgə və Nazlıçay kəndlərinin əhalisi xristian ordusundan uzaqda yerləşən, möhkəm hasarlarla əhatə olunan Qəhrəmanlı kəndinə pənah aparmışdı. Bundan xəbər tutan erməni-aysor ordusu martın ortalarından başlayaraq kəndə hücumlar etməyə başladı. Aprelin əvvəlində 2 dağ topu gətirərək Əlipəncəsi adlanan dağətəyi mövqedən Qəhrəmanlı kəndini top atəşinə tutdular. Günortaya yaxın kənd tamamilə ələ keçirildi. 334 nəfər sakin tamamilə məhv edildi. Kənddə bir nəfər canlı belə qalmadı. İki-üç il bu kəndin şəhidlərinin sümükləri küçələrdə, həyətlərdə, evlərdə qaldı.
Xəlil paşanın XIII nizami ordu komandanlığı və VI firqə komandanlığına göndərdiyi teleqramda Baş komandanlıq Vəkalət-i Cəliləsinin əmri ilə III ordu tərəfindən Van istiqamətinə göndərilən və başında Əli Ehsan paşanın olduğu IV nizami ordunun Vanı ələ keçirməsi, Saray və Başqala istiqamətində erməniləri təqib etməkdə olduğu haqqında məlumat verilir. Bundan əlavə, sənəddə VI ordudan Urmiya istiqamətində hərəkət etmək üçün təsis edilən xüsusi partizan dəstəsindən ibarət bir taborun da 1918-ci il aprelin 5-də Rayatdan sərhədi keçərək Üşnü istiqamətində, digər üç taborun isə Ərbil və Rəvandiz arasında irəlilədiyi qeyd olunur. Van bölgəsindən geri çəkilən ermənilərin Urmiya ətrafındakı ermənilərlə birləşməsi, onları təqib edən IV nizami ordunun hərbi sursat çatışmazlığı səbəbindən çətinliyə düşə biləcəyi və buna görə də VI firqənin təcili olaraq Urmiyanı ələ keçirməsi istənilmişdir. VI firqə komandanı Xeyri paşa Urmiyadakı ermənilərin şəhəri əldən verməmək üçün toplantı keçirdiyinə dair xəbərlər aldığını bildirmiş və Xəlil paşadan Sovuçbulağa bir bölük göndərilməsini tələb etmişdir.
VI ordu komandanı Xəlil paşa VI firqə komandanlığına 13 aprel 1918-ci il tarixində göndərdiyi teleqramda “... ruslardan gözlədiyi köməkdən məhrum olan ermənilərin İrandakı ingilis, fransız və amerikalılar tərəfindən himayə olacaqlarına ümid etdikləri və onlarla birləşmək fürsətini gözlədikləri” xəbəri verilmişdi. Vəziyyətin ciddiləşdiyini görən ermənilər ingilis ordusu ilə birləşmək üçün İran hökumətindən icazə istəmişlər, lakin İran hökuməti onlara silahlarını təslim etdikdən sonra buna izn verəcəyini bildirmişdir. Bu zaman Urmiya bölgəsindəki ermənilərin hətta Mosulda ingilis qüvvələri ilə vuruşan Osmanlı ordusuna hücum edəcəyi barədə gizli məlumat alınmışdı. Buna görə də Osmanlı baş komandanlığı IV nizami orduya Urmiya-Dilman bölgəsini ələ keçirməyi tapşırmışdır. IV nizami ordu 1918-ci il mayın 10-da Üşnüdən Urmiyaya doğru hərəkətə başlamışdır (ATASE, K. 3632, D.136, F. 029-04).
Osmanlı dövlətinin hərbi naziri Ənvər paşa VI ordu komandanlığına 1918-ci il 15 may tarixli teleqramda ermənilərin Mosul bölgəsinə hücum edəcəkləri barədə alınan kəşfiyyat məlumatına əsaslanaraq IV nizami ordunun təcili olaraq Urmiya üzərinə hərəkətə keçməsini əmr etmişdir. Ənvər paşa eyni zamanda digər bir bölüyündə İrəvan-Culfa üzərinə hərəkətə keçməsini və Cənubi Qafqaz hökumətindən izn gəlməsini gözləmədən Təbriz xəttinin işğal edilməsini xüsusilə tələb etmişdir. VI ordu tərəfindən Rayat və Üşnü istiqamətində Urmiyaya doğru hərbi yürüş hazırlanarkən aysor patriki Marşimon VI tümən komandanlığına bir məktub göndərərək Osmanlı dövlətinə bağlı olduqlarını bildirmiş və ruslar tərəfindən aldadıldıqlarını ...söyləyərək aman diləmiş, lakin qısa müddətdən sonra Osmanlı qüvvələrinə yenidən hücum etmişdir. IV nizami ordu iyunun 18-də Dilmanı ələ keçirmişdir. Dilman və Səlmasın Osmanlı qüvvələrinin köməyi ilə ermənilərdən azad olunandan dərhal sonra Qafqaz cəbhəsindən Andronikin tabeliyindəki erməni qüvvələri Culfa tərəfindən Araz çayını keçib Xoy üzərindən güneyə doğru irəliləməyə başlamışdır. Ermənilərin niyyəti Təbriz bölgəsinə qədər irəliləyən ingilis qüvvələri ilə birləşərək Osmanlı döyüşçülərini məğlub etmək və Qafqaz cəbhəsinə geri dönmək idi. Lakin Osmanlı qüvvələri ermənilərin ingilislərlə birləşməsinə aman verməmiş, onları məğlub edərək Araz çayının quzeyinə doğru geri çəkilməyə məcbur etmişdir.
Sənədən Osmanlı baş komandanlığına göndərilən 1918-ci il 22 avqust tarixli bir teleqramda ingilislərin Kirmanşahdakı qüvvələrini Sənəyə gətirdiyi və onların Sovuçbulaq üzərinə, oradan isə şimala doğru hücuma hazırlaşdıqları haqda məlumat verilmişdir. Bir müddət sonra ingilislər Rəşt-Urmiya xəttinə qədər gəlib çatmış və Təbrizin 10 km. məsafəsində Bazmiç kəndinə qədər yaxınlaşmışlar. Ənvər paşanın 1918-ci il 6 may tarixdə Qafqaz cəbhəsində olan III ordu komandanlığına göndərdiyi teleqramda Güney Azərbaycanda və Təbrizdəki erməni və ingilislərin o ətrafda yaşayan əhaliyə qarşı törətdikləri insanlığa sığışmayan hərəkətlərinə diqqəti çəkmiş və mümkün olduğu qədər sürətlə Təbrizə qüvvətli bir hissənin göndərilməsini və bunun üçün Qafqazdan Təbrizə qədər gələn qatar yolunun ələ keçirilməsini istəmişdir (ATASE, K. 2922, D.512, F. 017).
Pavədə olan hərbi komandanlıqdan 1918-ci il 3 iyun tarixli VI ordu komandanlığına gələn teleqrama görə Osmanlı dövlətinə məxsus hərbi hissələrin Təbrizə doğru istiqamət alması ilə ingilis və fransız konsulları şəhəri tərk etmiş, Təbrizdəki ermənilər də qaçmağa başlamışlar. Osmanlı qoşunları qısa vaxt ərzində Təbrizi ingilislərdən öncə ələ keçirmiş, daha sonra Miyanə, Dəymətaş, Qaraçam, Türkmənçay mövqelərində ingilislərə ağır zərbələr endirərək nəticədə onları cənub-şərq istiqamətində geri çəkilməyə məcbur etmişdir.
Urmiya, Səlmas, Xoy, Maku, Dilməqan şəhərlərində və onların ətrafındakı kəndlərdə Azərbaycan türklərinin qətlə yetirildiyi vaxt Osmanlı ordusu soydaşlarımızın yardımına gəldi. 1918 ilin iyununda Xoy şəhərinə çatan türk ordusu oradan Səlmasa doğru hərəkət etdi. Bir neçə gün davam edən döyüşlərdən sonra erməni ordusu darmadağın edilib qaçmağa başladı. Lakin onlar geri çəkilərkən də kəndlərə od vurur, insanları qətlə yetirir, məğlubiyyətlərinin heyfini dinc əhalidən çıxırdılar.
Həmin vaxt daşnak qaniçəni Andronik Xoy şəhərini ələ keçirmək və erməni-aysor qoşunu ilə birləşmək üçün 8 min nəfərlik hərbi qüvvə ilə Culfa yolundan hərəkət etdi. Ermənilər Xoy şəhərini ələ keçirib, əhalini qırdıqdan sonra özləri ilə gətirdikləri 10 min erməni ailəsini burada yerləşdirmək və Azərbaycanın bu hissəsini Ermənistana birləşdirmək niyyətində idilər. 1918-ci il iyunun 24-də Andronikin ordusu Xoy şəhərini mühasirəyə aldı. Ermənilər Urmiyada törətdikləri vəhşilikləri burada da davam etdirdilər. Lakin şəhər sakinləri silahlı müdafiə dəstələri yaradaraq düşmənə ciddi müqavimət göstərdilər. Şəhərin müdafiəsində qadınlar da iştirak edirdilər. Ermənilər şəhəri top atəşinə tutdular. Lakin bu vaxt Səlmas tərəfdən Osmanlı ordusunun yaxınlaşdığını görən ermənilər məğlub olacaqlarını hiss edib geri döndülər. Ermənilər yeni-yeni məkrli planlar qurur, zəif müdafiə olunan şəhər və kəndlərə basqınlar edib faciələr törədirdilər. Onlar rusların Urmiya gölündəki hərbi gəmisindən də istifadə etməyi nəzərdə tuturdular. 180 nəfər yaxşı təlim görmüş erməni-aysor hərbçisinin əlində olan bu gəmi vasitəsilə Şərəfxana limanına çıxmaq və oradakı gəmiləri ələ keçirmək istəyirdilər. Lakin onlar sahilə çıxarkən Osmanlı və Azərbaycan türkləri ilə döyüşdə məhv edildilər. Beləliklə, onların bu planı da baş tutmadı.
Seyid Əhməd Kəsrəvi Urmiya şəhərində 130 mindən artıq insanın erməni və aysorlardan ibarət xristian qoşunu tərəfindən qətlə yetirildiyini yazır.
Cənubi Azərbaycan, əsasən də Urmiya bölgəsində azərbaycanlılara qarşı törədilmiş kütləvi cinayətlər əslində ermənilərin Cənubi Qafqaz, Şərqi Anadolu və İran ərazisində türk-müsəlman əhalisini soyqırımına məruz qoymaqla gələcəkdə türksüz “böyük Ermənistan” yaratmaq planının tərkib hissəsi idi.