“İqtisadiyyat və audit”.-2008.-№8(98).–S.5-8.

İQTİSADİ TƏHLÜKƏSİZLİK PROBLEMLƏRİ:

KÖLGƏ İQTİSADİYYATININ VƏ KORRUPSİYANIN

CİLOVLANMASINA DAİR BƏZİ MÜLAHİZƏLƏR

Bəyalı ATAŞOV - "Azərittifaq"ın maliyyə-iqtisad

idarəsinin rəisi, iqtisad elmləri doktoru

Azərbaycan Respublikasında bazar mühitinin formalaşdığı indiki şəraitdə dövlət quruculuğunun möhkəmləndirilməsinin əsas şərtlərindən biri həm ölkənin, həm də mülkiyyət formasından asılı olmayaraq bütün təsərrüfat subyektlərinin iqtisadi təhlükəsizliyinin təmin edilməsidir.

Milli təhlükəsizlik, o cümlədən iqtisadi təhlükəsizliklə əlaqədar dövlət başçısı cənab İlham Əliyevin siyasi-hüquqi mövqeyi son vaxtlarda ümummilli maraqlar prizmasından bir sıra direktiv sənədlərdə birmənalı şəkildə öz əksini tapmışdır. Bir neçə il öncə qəbul edilmiş "Milli təhlükəsizlik haqqında", "Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında", "Kəşfiyyat və əks-kəşfiyyat fəaliyyəti haqqında" Azərbaycan Respublikasının qanunları və digər normativ hüquqi aktlar bu qəbildəndir.

Bu baxımdan, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 2007-ci il 28 iyul tarixli sərəncamı ilə təsdiq edilmiş "Şəffaflığın artırılması və korrupsiyaya qarşı mübarizə üzrə Milli Strategiya" və onun həyata keçirilməsi ilə bağlı 2007-2011-ci illər üçün Fəaliyyət Planının icrası bütün sahələrdə maliyyə nəzarətinin gücləndirilməsini tələb edir.

İnkişaf etmiş ölkələrdə olduğu kimi, iqtisadi həyatımızın bütün sferası mahiyyətcə bir-birindən fərqlənən iki hissəyə bölünür. Bunlar ümumi daxili məhsulun (ÜDM) mütləq çoxluğunu təşkil edən leqal (açıq, rəsmi, aşkar) və ÜDM-in 15-18%-i civarında olmaqla, ümumi iqtisadiyyata ciddi təhlükə törətməyən qeyri-leqal (gizli, qeyri-rəsmi, kölgədə olan) seqmentlərdən ibarətdir.

İqtisadiyyatın açıq bölməsinə ölkə iqtisadiyyatında mövcud olan normativ hüquqi baza müstəvisində fəaliyyət göstərən sivil sahibkarlıq sferası daxildir.

Sahibkarlıq fəaliyyətinin "kölgədə" olan sferası isə iqtisadiyyatın gizli bölməsini təşkil edir. Bu sferada sahibkarlar Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsinin və Cinayət Məcəlləsinin, digər normativ hüquqi aktların tələblərini, həmçinin, sivil bazar münasibətlərinin mənəvi-əxlaqı normalarım pozmaqla hərəkət edirlər. Bu bölməyə gizli iqtisadiyyat çərçivəsində fəaliyyət, bizneslə mütəşəkkil cinayətkarlığın könüllü və yaxud məcburi şəkildə çulğaşması, haqsız rəqabət, korrupsiya, kriminal reket, fırıldaqçılıq, sənaye casusluğu və s. aiddir.

Hesab edirik ki, iqtisadi təhlükəsizliyin mahiyyəti və tərkib hissəsi məsələlərini təhlil edərkən biz, ilk növbədə, bir-biri ilə sıx bağlı olan "şəxsiyyət-cəmiyyət-dövlət" həlqəsinin təhlükəsizliyi anlayışını önə çəkməliyik.

Cəmiyyətin təhlükəsiz inkişafmı təmin etmək, yəni daxili və xarici təhdidləri, xətərləri qabaqcadan görüb zərərsizləşdirmək ölkənin hakimiyyət strukturlarının başlıca vəzifələrindən biridir.

Sözün tam mənasında, təhlükəsizliyin təmin edilməsi ümumdövlət, ümumxalq işidir. O, ağır bir ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi proses olmaqla, inteqral səciyyə daşıyır, respublika, bölgə və yerli hakimiyyət, həmçinin, idarəetmə orqanlarının, dövlətin sərəncamında olan bütün qüvvə və vasitələrin, birgə səylərin ümumi nəticəsi kimi qiymətləndirilir.

Milli təhlükəsizliyin ümumi sistemində müəyyənedici yer iqtisadi təhlükəsizliyə məxsusdur. "İqtisadi təhlükəsizlik" anlayışı xarici ölkələrin təcrübəsində geniş yayılmasına baxmayaraq, respublika iqtisadiyyatının idarəetmə orqanlarının fəaliyyətində nisbətən yenidir və bir-mənalı şərh olunmur. Ümumi qəbul edilmiş tərif isə belədir: iqtisadi təhlükəsizlik xalqın özünün iqtisadi inkişaf yollarını və qaydalarını müstəqil şəkildə müəyyənləşdirə bilən ictimai vəziyyəti xarakterizə edir.

İqtisadi təhlükəsizliyə milli iqtisadiyyatımızın, ən azı, aşağıdakı problemlərini həll etməklə nail olmaq mümkündür:

- ictimai tələbatların mümkün qədər maksimum dərəcədə ödənilməsi;

- texniki-iqtisadi və texnoloji müstəqillik, eyni zamanda, daxili və xarici hədələrdən ölkənin toxunulmazlığının qorunması;

- dövlətin cari məqsədlərinin dəyişməsindən və onlara uyğun xarici və daxili təhlükələrin müvafiq transformasiyasından asılı olmayaraq, daxili və xarici bazarlarda Azərbaycanın iqtisadi maraqlarının müdafiəsi.

Bizə elə gəlir ki, səbəbindən və miqyasından asılı olmayaraq, iqtisadiyyatı normal məcrasından çıxara biləcək əsas təhlükələri kənarda yox, daxili mühitdə axtarmaq lazımdır. Dünya təcrübəsi göstərir ki, daxili təhdidlərin müxtəlif olmasına baxmayaraq, iqtisadiyyatın inkişafına daha çox dağıdıcı təsir göstərən faktorlar aşağıdakılardır:

- ölkə iqtisadiyyatının siyasi elitalar, partiyalar və hərəkatlar tərəfindən siyasi qarşıdurma obyektinə çevrilməsi;

- üfqi və şaquli təsərrüfat əlaqələrinin qırılması, bu əlaqələrin idarə olunmasının itirilməsi;

- iqtisadiyyatın texniki-texnoloji bazasının tənəzzülü;

- işsizlik (inflyasiya ilə üst-üstə düşəndə daha təhlükəli olur);

- inflyasiya.

Vergilərin ödənilməsindən kütləvi şəkildə yayınma, istehsalın inhisarlaşması, iqtisadiyyatın və cəmiyyətin kriminallaşması, daxili və xarici borcların artması, valyuta ehtiyatlarının xaricə axması kimi hallar da daxili iqtisadi təhdidlərə aiddir.

İqtisadi təhlükəsizliyi təkcə daxili faktorların təsiri ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Dünya təsərrüfat sisteminə inteqrasiya, xarici kapitalın təsirinin artması, mütəşəkkil cinayətkarlığın beynəlmiləlləşməsi proseslərində və beynəlxalq bazarlarda xarici kapital tərəfindən Azərbaycanın potensial rəqib kimi sıxışdırılması cəhdlərində də iqtisadiyyatımızın zəifləməsini hədəf götürə bilən real təhdidlərin elementləri vardır.

İqtisadi təhlükəsizlik problemlərini araşdırarkən son vaxtlar mütəxəssislərin və əhalinin geniş kütləsi arasında çox yayılmış "kölgə iqtisadiyyatı" (Kİ) anlayışına nəzər salmağı lazım bilirik. Məişət səviyyəsi anlamında bu, qeyri-qanuni fəaliyyət kimi təsəvvür edildiyindən, çox da dəqiq yozulmur. Bizim fikrimizcə, daha düzgün olardı ki, onu "qeydiyyatdan keçməmiş" və yaxud "gizli" iqtisadiyyat adlandıraq. Bu anlayışın mütəxəssislər arasında da yekdil şərhi yoxdur. Hər bir təşkilat ona öz korporativ maraqları prizmasından baxır. Əslində isə söhbət iqtisadi fəaliyyətin elə qanunvericilik müstəvisində həyata keçirilməsi növlərindən gedir ki, onlar bu və ya digər səbəbdən ənənəvi qaydada statistika orqanları tərəfindən uçota alına bilmir. Beləliklə, bütövlükdə qanunvericilik çərçivəsində fəaliyyət göstərən, lakin onun ayrı-ayrı tələblərini pozan (bəzi sahibkarlar üçün qanunlara əməl etmək yox, onların "yanından keçmək" daha əlverişlidir) iqtisadiyyat növləri həmin kateqoriyaya aid edilməlidir.

BMT-nin Statistika Komissiyasının, Beynəlxalq Valyuta Fondunun, Beynəlxalq Yenidənqurma və İnkişaf Bankının, Avropa Birliyi Komissiyasının müxtəlif ölkələrdə tətbiqi tövsiyə olunan və beynəlxalq standartlar kimi qəbul edilən milli hesablar sistemində qeydə alınmamış (uçota alınmamış, kölgə) iqtisadiyyat anlayışına daha geniş şərh verilir. Həmin hesablar sisteminə görə, kölgə iqtisadiyyatı özündə iqtisadi fəaliyyətin bir neçə növünü cəmləşdirir.

"Gizlədilmiş" iqtisadi fəaliyyət çox hallarda qanunla qadağan edilməyən, lakin fəaliyyət göstərən təsərrüfat vahidləri vergilərdən, sosial ödənclərdən və digər inzibati vəzifələrin yerinə yetirilməsindən yayınmaq məqsədilə özlərinin istehsal (iş, xidmət) həcmlərini gizlədən və yaxud azaldan fəaliyyət sferalarını əhatə edir. Bu hal spirtli içkilərin gizli istehsalı baxımından da xarakterikdir.

"Qeyri-formal" iqtisadi fəaliyyət fərdi istehsalçılar və pərakəndə (korporativləşməmiş) müəssisələr tərəfindən, əsasən, qanun çərçivəsində həyata keçirilir. Buraya bazarlarda ayaqüstü ət və digər zəruri ərzaqların ticarətinin həyata keçirilməsini aid etmək olar.

"Qeyri-leqal" iqtisadi fəaliyyət qanunla bir-başa qadağan edildiyindən, istehsal prosesinin aparılması, əmtəənin satışı, iş və xidmətlərin göstərilməsi qanunsuz hesab edilir. Sözügedən hallara narkotik maddələrin istehsalı və satışı daxil edilir.

Beynəlxalq aləmdə gizli iqtisadiyyatın miqyası böyük olmaqla, uçotdan və ölçüdən yayındığı üçün onun dəqiq həcminin müəyyənləşdirilməsi çox çətindir. Bir sıra iqtisadçılar nisbi qiymətləndirməyə imkan verən bəzi dolayı üsullardan istifadə edirlər. Ekspertlərin qiymətləndirmələrinə görə, keçən əsrin sonlarında inkişaf etmiş ölkələrdə kölgə iqtisadiyyatının həcmi, orta hesabla, ümumi daxili məhsulun 12%-ni, keçid iqtisadiyyatlı ölkələrdə 23%-ni, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə isə 39%-ni təşkil etmişdir.

Hazırda dünya iqtisad elminin qarşısında duran ən aktual vəzifələrdən biri kölgə iqtisadiyyatının miqyasını müəyyən edə biləcək üsulların işlənib hazırlanmasıdır, çünki bu sahə ən az öyrənilmiş problemlərdən biridir. Qərb ekspertlərinin qiymətləndirməsinə görə, dünya üzrə kölgə iqtisadiyyatının həcmi 8,0 - 8,5 trilyon dollar təşkil edir ki, bu da ABŞ-ın ümumi daxili məhsulu ilə (təxminən ona bərabər) müqayisə oluna bilər.

Nəzərə almaq lazımdır ki, kölgə iqtisadiyyatı uçot və nəzarətdən daim yayınmağa cəhd göstərdiyindən, onun miqyasının qiymətləndirilməsi öz-özlüyündə mürəkkəb problem hesab edilir. Dövriyyədə nağd pul kütləsinin dəyişməsi kölgə əqdlərinin (fırıldaqların, saxtakarlıqların) dinamikasının ən yaxşı indikatoru kimi çıxış edir.

Tədqiqat göstərir ki, inkişaf etmiş ölkələr arasında kölgə iqtisadiyyatının ən yüksək hədləri bir sıra Qərbi Avropa ölkələrində, nisbətən orta hədd ABŞ-da, minimum hədd isə Yaponiya, İsveçrə kimi ölkələrdə müşahidə olunur. Bu fərqlər Avropanın bir çox ölkələrində qarışıq iqtisadiyyatın yüksək dərəcədə "dövlətləşdirilməsi", Amerika fərdiyyətçiliyinin neqativ təzahürləri və Yaponiyadaki "ictimai qarşılıqlı razılıq" mühiti ilə (burada hətta qanqsterlər narkobiznesdən, reketdən və fahişəlikdən əldə etdikləri mənfəətdən "vicdanla" vergi ödəyirlər) izah olunur.

Müsbət hal kimi qeyd olunmalıdır ki, 1995 - 2006-cı illərdə respublikamızda ümumi daxili məhsul 8,4 dəfə artdığı halda, kölgə iqtisadiyyatının ÜDM-də xüsusi çəkisi təxminən 2 dəfə aşağı düşmüş və bu azalma meyli son vaxtlarda da davam etməkdədir. Belə ki, Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına görə, 2006-cı ildə 18,0 milyard AZN məbləğində istehsal olunmuş ümumi daxili məhsulun 16%-ə qədəri "kölgədə fəaliyyət göstərən" təsərrüfat subyektlərinin payına düşmüşdür. Bu isə o deməkdir ki, əvvəlki ilə nisbətən kölgə iqtisadiyyatının həcmi ölkə üzrə 2 bənd aşağı düşmüşdür.

Real iqtisadiyyatın inkişafına ən ciddi əngəl törədən amillərdən biri də korrupsiyadır. Dövlət orqanları və vəzifəli şəxslər səlahiyyətləri çərçivəsində bu eybəcərliyə qarşı mübarizə aparır və gələcəkdə də aparacaqdır. Bu işi dövlət səviyyəsində sistemləşdirmək və əlaqələndirmək məqsədilə ölkə başçısının xüsusi sərəncamı ilə böyük səlahiyyətlər verilmiş Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Komissiyası yaradılmış və hazırda bu qurum son dərəcə səmərəli fəaliyyət göstərməkdədir.

Ölkəmizdə kölgə iqtisadiyyatı problemləri ilə birbaşa məşğul olan güc strukturlarından (respublika Prokurorluğu, Daxili İşlər Nazirliyi, Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi) başqa, Dövlət Statistika Komitəsi, həmçinin, Vergilər Nazirliyi və onların yerli orqanları da müvafiq istiqamətdə iş aparırlar. Statistika orqanları istehsal olunmuş, lakin hesabatlarda əks edilməmiş məhsulu (işləri, xidmətləri) uçota almaq məcburiyyətində qalır, vergi orqanları isə fiziki və hüquqi şəxslərdən maksimum həcmdə vergi toplamağa cəhd göstərir, təsərrüfat subyektlərində vergi cinayətlərinin ilkin araşdırılmasını həyata keçirməklə, iqtisadiyyatımızın daha da sağlamlaşdırılması istiqamətində əhəmiyyətli fəaliyyət göstərirlər.

7-8 il bundan əvvəl ölkəmizin maliyyə resurslarına və onların axınlarına nəzarət edəcək xüsusi səlahiyyətlərə malik və fəaliyyətində tam müstəqil olan unikal bir orqan - Azərbaycan Respublikasının Hesablama Palatası yaradılmışdır. Şübhə yoxdur ki, bu nüfuzlu təşkilat iqtisadiyyatımızın dövlət bölməsində şəffaflığın daha da artırılması yönümündə öz imkanları daxilində zəruri olan bütün tədbirləri həyata keçirəcəkdir.

Sözsüz ki, İqtisadi İnkişaf Nazirliyi və onun müvafiq strukturları da, bir növ onların vəzifə borcu olduğundan, kölgə iqtisadiyyatının bundan sonra da cilovlanması və sağlam məcraya yönəldilməsi işini həmişə diqqət mərkəzində saxlayacaqdır.

Respublikamızın maliyyə nəzarəti sistemində ümummilli liderimiz Heydər Əliyev tərəfindən imzalanmış "Auditor xidməti haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə yaradılmış Auditorlar Palatasının özünəməxsus yeri vardır. Ötən illər ərzində Auditorlar Palatası tərəfindən aparılmış məqsədyönlü işlər sayəsində audit müstəqil Azərbaycan Respublikasının bazar yönümlü iqtisadi strukturları arasında möhkəm yer tutmuş, özünü əsil mənada müstəqil, qərəzsiz maliyyə nəzarəti sistemi kimi təsdiqləmişdir. Fəaliyyət göstərdiyi müddətdə auditor xidməti ölkədə maliyyə şəffaflığının təmin edilməsinə nail olmaq istiqamətində xeyli iş görmüş və hazırda da görməkdədir.

Tarixi təcrübə və araşdırmalar göstərir ki, bəşəriyyət, eləcə də hər bir cəmiyyət həm təmiz, vicdanlı, həm də əksinə, şərəfsiz və digər xoşagəlməz insanlardan ibarət olduğundan, kölgə iqtisadiyyatı bütün ölkələrdə bu və ya digər sferalarda mövcud olub, var və gələcəkdə də olmayacağını demək çətindir. Sadəcə olaraq, kölgə iqtisadiyyatının həcmi və onun istifadə sferasının ÜDM-in yuxarı həddinin 10-15%-ni təşkil etməsi ümumi iqtisadiyyata dağıdıcı təsir göstərmədiyindən, bütün cəmiyyət üçün o qədər də təhlükəli hesab edilmir.

Dövlət kölgə bazarını iki yolla məhdudlaşdırmağa və cilovlamağa çalışır. Birinci yol iqtisadi tədbirlərə əsaslanır. Bu tədbirlər qeyri-leqal, kölgə bazarı ilə təmasda olmaqdansa, sahibkarlara iqtisadi və maddi cəhətdən daha faydalı və daha təhlükəsiz olan bazar münasibətlərində fəal iştirak etmək şəraitinin yaradılmasına yönəldilir. İkinci yol dövlətin həyata keçirdiyi məcburiyyət tədbirlərini, yəni "qara bazar"la mübarizəyə. yönəldilmiş qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsini və ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Fikrimizcə, respublikamızın iqtisadi qüdrətinin xeyli artdığı indiki şəraitdə əvvəllər böhran keçirmiş, hazırda isə inkişaf etmiş ölkələrdə müvəffəqiyyətlə sınaqdan keçirilmiş üsuldan yararlanmaqla, "qara pullar"ın sahiblərinə müəyyən mənada amnistiya vermək təcrübəsindən də istifadə imkanı müzakirə edilə bilər.

Geniş mənada, kölgə iqtisadiyyatına qarşı mübarizədə iki əsas yanaşma vardır: bir tərəfdən, hüquq-mühafizə orqanlarının gücü ilə təsərrüfat subyektlərinin qeyri-qanuni hərəkətlərinə qarşı mübarizə aparmaq, digər tərəfdən, dövlətin iqtisadi qaydalarını və tənzimləmə mexanizmlərini elə təkmilləşdirmək ki, "qara" kapitalların Azərbaycan iqtisadiyyatının real investisiyalarına çevirilməsi tətbiq oluna bilsin.

Görünür, yuxarıda dediyimiz kimi, kriminal ünsürlərlə mübarizəni bir an belə dayandırmadan, iqtisadiyyatımızın şəffaflığının təmin edilməsi probleminin səmərəli və hərtərəfli həlli üçün ehtiyat vasitəsi kimi, kölgə kapitalının leqallaşdırılması yolu ilə getməliyik. Bu, ilk növbədə, "qara" pulların sahiblərinin əlindən real investisiyalara çevrilə biləcək külli məbləğdə vəsaitlərin cəmlənməsi ilə izah olunur. Ona görə də bu potensial sərmayələr yaxın gələcəkdə qanunla leqallaşdırılaraq, hissə-hissə iqtisadiyyatımıza yatırılarsa, ölkəmizin qüdrəti daha da artar.

Məhz elə bu amilləri əsas götürərək, təklif edirik ki, qabaqcıl ölkələrin müsbət təcrübəsini, eləcə də xalq təsərrüfatımızın inkişaf spesifikasını, onun optimallaşdırma kriterilərini nəzərə almaqla, yaxın gələcəkdə respublikamızın iqtisadi təhlükəsizliyi haqqında qanun (yaxud proqram, konsepsiya) qəbul edilsin və işlək mexanizmlər vasitəsilə davamlı qaydada həyata keçirilsin.

Bu istiqamətdə reallaşdırılacaq ciddi tədbirlərə hüquqi zəmin yaratmaq üçün əvvəlcədən Azərbaycan Respublikasının Antiinhisar Məcəlləsinin qəbul edilməsini də məqsədəuyğun hesab edirik, çünki bu, iqtisadiyyatımızda sağlam rəqabət mühitinin daha da güclənməsinə təkan verər.

Azərbaycan hökuməti 2009 - 2010-cu illərdə, tarixdə ilk dəfə kəsirsiz olmaqla, dövlət büdcəsinin mədaxil və məxaricini 13,0 - 14,0 milyard manat səviyyəsinə qaldırmağı planlaşdırır ki, bu da 2005-ci ilin büdcəsindən 6 dəfə çoxdur. Bu isə o deməkdir ki, iqtisadiyyatımızın dinamik şəkildə güclənməsi, iqtisadi təhlükəsizliyimizin sabit qaydada təmin edilməsi yolunda hər birimiz işlədiyimiz sahədə maksimum dərəcədə məhsuldar çalışmaqla, müstəqil Azərbaycanımızın daha da qüdrətlənməsinə, əhalimizin güzəranının daha da yaxşılaşmasına öz töhfəmizi verməliyik.